Als foetus worden we al bewust van taal wanneer we de gedempte stemklanken van vader en moeder kunnen ervaren in de baarmoeder. Pasgeboren baby’s zuigen letterlijk en figuurlijk de wereld in zich op. Via alle zintuigen. Een grote brij van klanken, geuren, smaken, vormen, kleuren en tactiele sensaties bepalen zijn directe belevingswereld, op dit moment. Baby’s van een paar maanden oud letten vooral op het zinsritme van hun moedertaal, dat ze in de baarmoeder al hebben kunnen beluisteren. Na zes maanden verschuift de focus naar het woordritme. De afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen gebruiken baby’s om woorden te herkennen in een zin.[1]

Als we als baby al iets denken, dan doen we dat tot ons vierde levensjaar voornamelijk in beelden. Wel beginnen we langzamerhand patronen te ontdekken in herhalingen en gaan we steeds meer in onze omgeving herkennen. Bijvoorbeeld de geur van melk, het felle licht van de zon of bepaalde klanken die we vaker hebben gehoord, zoals stemmen. We proberen die klanken na te bootsen. We gaan begrijpen dat specifieke klanken bij een specifieke vorm horen. We beginnen meerdere dingen met elkaar te associëren. Wanneer we die klanken hardop herhalen op het moment dat we interactie met of over die vorm wensen, ontvangen we een (non)verbale (klank)reactie terug van onze omgeving. Het luisteren naar pratende mensen geeft ons een cognitieve boost: door eindeloze herhaling krijgen die klanken voor ons een specifieke associatie of betekenis. Zo kunnen we vanuit onze persoonlijke, zintuigelijke waarneming objecten in onze omgeving benoemen, en dit zo nodig, zowel verbaal als non-verbaal, kenbaar maken aan een ander die ook onze (lichaams)taal begrijpt. In onze vroege levensjaren zijn we daarom vooral bezig met kopiëren, combineren, begrijpen en toepassen om de interactie met onze omgeving te intensiveren. In die interactie vormt zich stap voor stap niet alleen een driedimensionaal, organisch en interactief beeld van de wereld om ons heen, maar ook van onszelf in relatie tot die wereld.

We ontdekken dat klankgebruik in onze belangrijkste behoeften kan voorzien. Wanneer we bijvoorbeeld iets nodig hebben, produceren we de klanken ‘ma-ma’ en merken we dat dit een effectief middel blijkt om aandacht te trekken. Het duurt niet lang of we zijn in staat om een betekenisvolle uitwisseling van klanken en gebaren met de mensen om ons heen tot stand te brengen. Zo leren we dat we met het woord ‘bal’ verwijzen naar een specifieke ruimtelijke vorm die kan rollen en stuiteren. Elke keer dat we vanaf dat moment een dergelijke vorm met die bepaalde eigenschappen waarnemen, leggen we een verbinding met ons geheugen (herkenning, interpretatie en associatie) en produceren we het bijbehorende etiket ‘bal’. Naast de tastbare vormen leren we de niet-tastbare zaken met woorden te benoemen, zoals geluiden (‘waf waf’ zegt de hond, ‘vroem vroem’ doet de auto), geuren, en, wanneer we iets ouder zijn, ook gevoelens, emoties en gedachten. En dat doen we allemaal op onze eigen, unieke wijze, want geen twee personen nemen hetzelfde waar. Sterker nog: zelfs onze beide ogen nemen niet hetzelfde waar:

We zien verschillende dingen met onze twee ogen. Er van uitgaande dat ons zicht in beide ogen goed is, heeft elk oog toch net een ander perspectief op de wereld. Dat verschil zit ‘m in het feit dat onze ogen een paar centimeter uit elkaar liggen. De meeste dingen die we waarnemen vallen in het overlappende waarnemingsveld van beide ogen, en sommige dingen die zich links of rechts buiten ons focuspunt bevinden zien we maar met één oog. In het niet- overlappende gebied ziet ieder oog iets anders. Juist omdat onze ogen iets uit elkaar staan en verschillende perspectieven waarnemen, zijn we in staat om diepte te zien. Onze hersenen integreren vervolgens de twee verschillende perspectieven tot één waarneming, waardoor we geloven dat we met twee ogen tegelijkertijd hetzelfde beeld zien.

Datzelfde geloven we wanneer het gaat om onze eigen waarneming versus die van een ander. Stel, we kijken allebei naar dezelfde film op tv, ieder in onze eigen stoel op enkele tientallen centimeters van elkaar verwijderd. Ieder van ons heeft een eigen waarnemingsveld en een eigen, uniek perspectief in de ruimte waarin we ons bevinden, waardoor we de filmbeelden elk vanuit een ander gezichtspunt ervaren. En toch gaan we er gemakshalve van uit dat hetgeen wij zelf ervaren hetzelfde is als wat de ander ervaart, want we kijken immers naar dezelfde film. Niet alleen is dat fysiek onmogelijk, maar ook onmogelijk in termen van tijd en ruimte, want op het moment dat twee verschillende mensen een gedeeld evenement op exact dezelfde manier zouden waarnemen, zouden ze exact dezelfde werkelijkheid delen. In dat geval zou er geen causale relatie meer zijn tussen oorzaak en gevolg.

Waar onze fysieke plek in de ruimte ervoor zorgt dat we een andere perceptie hebben dan iemand anders in die ruimte, beïnvloedt de factor tijd onze interpretatie van die perceptie. We kunnen namelijk alles wat we waarnemen uitsluitend interpreteren op basis van onze eigen, unieke betekenisgeving van die waarneming, en die unieke betekenisgeving hebben we vanaf het moment dat we geboren worden tot nu opgebouwd uit eigen, persoonlijke ervaringen en associaties.

Elk woord – en daarmee elke zin en elk verhaal – heeft dus voor ieder van ons afzonderlijk een eigen, unieke betekenis of associatie. Die persoonlijke associaties zorgen ervoor dat we selectief zijn in hoe we iets waarnemen en zelfs óf we het überhaupt wel waarnemen. Daardoor zijn we vooral in staat de dingen te begrijpen die we (her)kennen. De rest heeft voor ons (nog) geen betekenis en we hebben de neiging om dat gewoon weer te vergeten. Dus wat je niet (her)kent kun je niet benoemen, en neem je blijkbaar niet bewust waar.

De Japanse taal kent het woord ‘ma’, dat gebruikt wordt om de lege ruimte tussen objecten te beschrijven. De ruimte vormt als het ware de grens tussen meerdere objecten. Wanneer een Japanner zijn omgeving in zich opneemt, neemt hij ‘ma’ mee in zijn observatie. ‘Ma’ is de potentie van de lege ruimte: alles wat daarin gebeurt heeft een verschijningskans. ‘Ma’ is dus een essentieel onderdeel van zijn waarneming. De ‘Westerse’ talen kennen een dergelijke term niet. Wanneer we onze omgeving observeren, richten we in eerste instantie onze aandacht op de fysieke objecten die we daarin herkennen. Leegte heeft voor ons geen significante betekenis, en dus ‘vergeten’ we het gemakshalve waar te nemen.

Bovenop het gegeven dat we onze selectieve waarnemingen selectief interpreteren, associëren en benoemen met behulp van persoonlijk ingekleurde betekenissen, kunnen we het gebeurde achteraf ook nog eens selectief herinneren. Na een poosje kunnen we nog wel beschrijven wat ons op dat moment opviel – en, zo blijkt uit onderzoek, onze hersenen geven dan vooral prioriteit aan herinneringen die ons een bepaalde beloning opleveren, zoals bijvoorbeeld een positief gevoel – maar de overwegend neutrale herinneringen kunnen we ons niet of nauwelijks meer voor de geest halen.[2] Bovendien hebben we de neiging om herinneringen die aan ons knagen vakkundig weg te redeneren of voor onszelf goed te praten (cognitieve dissonantie). Andere voorbeelden van ons selectieve brein is de optimisme-bias of afwijking, dat zich vooral manifesteert op het gebied van gezondheid (‘dat zal mij niet overkomen’) en de bevestigingsbias, waarbij we eerder geneigd zijn de informatie te geloven of accepteren die overeenkomt met onze overtuigingen.

______

[1] Onderzoek van Brigitta Keij van de Universiteit Utrecht bij tweehonderd Nederlands-lerende en tweehonderd Turks-lerende kinderen.

[2] Zie http://www.sciencealert.com/our-brains-prioritise-playback-of-high-reward-memories-study-finds en http://blogs.scientificamerican.com/mind-guest-blog/how-false-memory-changes-what-happened-yesterday en ook https://books.google.nl/books?id=qUa0BQAAQBAJ&pg=PA322&dq=selective+attention+perception+forgetting&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwis_rXB_ZDLAhXMCJoKHcIZB3cQ6AEIJTAB#v=onepage&q=selective%20attention%20perception%20forgetting&f=false

Volgen
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *